Resultaten

textiel en industrie

Details

Datum:

01-06-1955

Adres:

De Heurne 32

Bijdrage:

Jan Talman
04-04-18 18:59


Zoekwoorden:
Tattersall & Holdsworth Machinefabriek Sebastopol John Tattersall Richard Tattersall

U bent hier: Home Verhalen Textiel en industrie Tattersall & Holdsworth - Textielmac...

Tattersall & Holdsworth - Textielmachines en meer...

1955

1723 x bekeken

Luchtopname machinefabriek Tattersall & Holdsworth, Stadsarchief Enschede

Bron: KLM Aerocarto

De locatie

Hoek Oldenzaalsestraat (nu Heurne) en de Wilhelminastraat

Het verhaal achter deze foto

Het is midden 1966 als ik op m’n fiets, vanaf de Oldenzaalsestraat, de Wilhelminastraat in draai. Aan de linkerkant is Beckmann elektro gevestigd. Even verderop passeer ik, aan dezelfde kant, een hele rij witte kleine arbeiders huisjes. De rij wordt onderbroken door een brede inrit. Hier moet ik zijn. Ik draai linksaf de inrit op die uitkomt op een vrij grote binnenplaats. Op de scheiding van inrit en binnenplaats is aan de rechterkant een portiersloge gevestigd waar ik me maar even meld.

Geschiedenis
Halverwege de 19e eeuw staat de stad Burnley (Engeland) bekend om o.a. de productie van textielmachines. John Tattersall wordt er in 1850 geboren. In zijn woonplaats gaat hij aan het werk bij een van de machinefabrieken. Al gauw blijkt dat hij een goede handelsgeest en technisch inzicht heeft. Vanaf 1870 komt hij regelmatig naar Enschede voor de plaatsing van textielmachines. Als hij in 1876 een sterkmachine plaats in een Enschedese textielfabriek, besluit hij om alhier een importzaak met magazijn te beginnen. In eerste instantie vestigt hij zich aan de Hengeloseweg onder de naam Tattersall & Holdsworth. Zijn compagnon is zijn stiefbroer Richard Holdsworth. Deze blijft echter in Burnley wonen om daar de belangen te behartigen voor het jonge bedrijf. Hij verwerft ook de vertegenwoordiging van de firma Butterworth en Dickinson, producent van weefgetouwen, die de hoofdvestiging heeft in Joh’s geboorteplaats.

Omdat de plek aan de Hengeloseweg algauw te klein wordt, verhuist hij in 1881 naar de Oldenzaalseweg 32 waar hij veel meer ruimte krijgt. In 1887 besluit John Tattersall een eigen machinefabriek met ijzergieterij te beginnen. De nodige bouwwerkzaamheden wordt gegund aan de firma Turin & Ten Cate en kost 6766,- gulden. Ook vraagt hij een vergunning aan voor het plaatsen van een horizontale stoomketel met schoorsteenpijp. Nu kan hij zijn eigen ideeën in zijn textielmachine verwerken. De activiteiten breiden zich gestaag uit. Naast het bedenken en fabriceren van textielmachine, gaan ze ook landbouwmachines, waterpompen, appendages enz. maken. Ook gaat de firma, op locatie, waterleidingsystemen aanleggen. “De Groote Societeit” wordt o.a. voorzien van waterleidingen in verschillende lokalen. In dagblad Tubantia wordt, in juli 1891, gejubeld over de schitteren etalage van de firma met waterleiding artikelen. Alles wat op het gebied van toilet, bad en closetinrichting denkbaar is, vindt men daar niet alleen op zeer smaakvolle wijze geëtaleerd, doch ook in werking.

Ook in de laatste jaren van de 19e eeuw blijft de firma uitbreiden en verbouwen. Het gaat dan om uitbreiding van het magazijn, kantoren, smederij en ijzergieterij. In maart 1900 vraagt de firma een vergunning aan voor de aanschaf van een verticale stoommachine van ‘8 paardenkrachten’ om af en toe in werking te stellen.

Op 25-september 1905 gaat de aanbesteding de deur uit voor de bouw van een nieuw ketelhuis en kopergieterij plus vergroting van de magazijnen en koperdraaierij. De nieuwe stoomketel, voor het ketelhuis, wordt gebouw bij de gebr. Stork & Co, te Hengelo. Met behulp van 14 paarden wordt de 30.000 kilo wegende ketel naar Enschede getransporteerd. Aangekomen in de Langestraat in Enschede, zakken de wielen in de straat waardoor er flinke stagnatie ontstaat voor het plaatselijke verkeer. In mei 1908 wordt de firma Tattersall & Holdsworth een naamloze vennootschap (N.V.) Eind 1915 volgt er nog een uitbreiding van de ijzervormerij en ijzergieterij.

Conflict met de gemeente
Als de firma, midden 1921, weer plannen heeft om aan de noordkant van het terrein te gaan bouwen, wordt dit geblokkeerd door de Gemeente Enschede. Deze heeft namelijk plannen om de Hooge Bothofstraat op de Oldenzaalschestraat aan te laten sluiten. Tot dan loopt de Hooge Bothofstraat van de 2e Bothofdwarsstraat naar het Sebastopolstraatje. Om de Hooge Bothofstraat te kunnen doortrekken moet Tattersall zelfs de vierkante meters afstaan, die hij zelf had willen bebouwen. Een conflict dreigt. Op 3 november 1922 meld dagblad Tubantia dat de partijen er nog steeds niet uit zijn en dat onteigening dreigt. Pas eind 1927 komt er een schikking tot stand. De N.V. Tattersall verkrijgt het Inmiddels afgebroken Sebastopol terrein. De gemeente kan beschikken over een noordelijk stuk Tattersall terrein waardoor het doortrekken van de Hooge Bothofstraat gerealiseerd kan worden. Ook betaald Tattersall aan de gemeente een geldbedrag van 26.000,- gulden. Inmiddels zijn de crisisjaren aangebroken en wordt er door de firma werktijdverkorting ingevoerd. Er is even geen ruimte om uit te breiden of te verbouwen.

In 1937 overlijdt John Tattersall. Zoon Richard Tattersall en John’s steun en toeverlaat F.W. Buma, worden aangewezen als nieuwe directie. Midden in de tweede wereldoorlog wordt de fabriek getroffen door brandbommen en wordt voor een deel in de as gelegd. De directie voorkomt dat er personeel naar Duitsland wordt gezonden door te traineren met een grote opdracht. In 1948 Overlijdt Richard Tattersall en wordt opgevolgd door z’n twee zoons t.w. Andre en Henk Tattersall. Samen met F.W. Buma, vormen zij nu de nieuwe directie. Intussen is de oorlogsschade hersteld en in de eerste helft van de vijftigerjaren wordt er een flink bedrijfshal bijgebouwd op het voormalige Sebastopol terrein.

Instrumentendienst
Omdat de automatisering ook doordringt in de textielindustrie begin de firma, begin zestigerjaren van de vorige eeuw, een serviceafdeling op het gebied van meet en regeltechniek, de Instrumentendienst. Eigenlijk is het bedoeld voor textielproducenten maar algauw blijkt er veel belangstelling te bestaan vanuit de petrochemische industrie. Grote bedrijven als Shell en de Nederlands Aardolie Maatschappij (NAM) maken dan ook graag gebruik van deze dienst. Het werkterrein ligt daarom veelal in het botlekgebied (Rotterdam) en in Groningen. Bij de NAM in Groningen is zoveel werk dat in Sappemeer, Later in Noordbroek, een dependance wordt neergezet. Aan het eind van de zestigerjaren zijn er in totaal ca. 80 mensen in de instrumentendienst werkzaam waarvan ca. 10 mensen in Enschede. Enschede is de thuisbasis waar allerlei instrumenten worden gereviseerd en afgeregeld. Aan de westkant van de binnenplaats, naast de expeditieafdeling, is, in de voormalige tuin van de familie Tattersall, een gebouwtje geplaatst waar de instrumentendienst is gehuisvest.

Aan het werk
Ben net gediplomeerd machinebankwerker en ga nu dus aan de slag bij Tattersall & Holdsworth’s in de Instrumentendienst. Voor het eerst maak ik kennis met het fenomeen Stempelklok. Een van de eerste handelingen die je moet verrichten, na het betreden van het fabrieksterrein, is het klokken of stempelen. Een tijdregistratie die de werkgever een goed beeld geeft betreffende het komen en gaan van z’n werknemers. Je pakt links je registratiekaart, drukt hem in de stempelklok en plaatst hem rechts van de klok weer in een rek. Veel rood op de kaart kan uitmonden in een geldboete.

Als jongste bediende krijg ik natuurlijk van allerlei werkzaamheden te doen. Dat kan variëren van lampen vervangen in de machinefabriek en bijbehorende ijzergieterij, materialen halen bij de plaatselijke groothandel of balletjes gehakt bij cafetaria Schippers, in de Stadsgravenstraat, op de vrijdagmiddag. Ook assisteer ik de schilders regelmatig bij hun verf en spuit klussen. (Heb daar ooit eens de gitaar, van een collega muzikant een ander kleurtje laten spuiten.) Omdat de verspanende techniek mij, als machinebankwerker, niet geheel vreemd is, word ik ook af en toe ingezet in de fabriek. Op de ambachtsschool ben ik, het laatste jaar, enkele keren op excursie geweest naar plaatselijke machinefabrieken zoals Sanders kranenbouw, Beuting en Tiecke, Thole en natuurlijk ook Tattersall & Holdsworth. Dat maakte allemaal wel indruk. Het is mooi om de verschillende technieken, die de machinefabriek rijk is, in de praktijk mee te maken. Zo is er een mallenmakerij, ijzergieterij, een verspaningsafdeling (draaien, frezen en schaven enz.), plaatwerkerij, lasserij/smederij, montage en expeditie afdeling, en natuurlijk de al eerder genoemde schilder werkplaats met verfspuiterij. Er zijn ook magazijnen voor gereedschappen en materialen en allerlei onderdelen voor , eerder geleverde, textielmachines. Boven de mallenmakerij is de kantine gevestigd waar je in de pauze terecht kunt voor een kopje koffie, een flesje frisdrank of een koek. Veel meer hebben ze er niet. Ook is dit de plek waar jubilarissen in het zonnetje worden gezet.

Tussen het kantoor gedeelte, dat aan de Oldenzaalsestraat ligt, en de expeditie afdeling, is een magazijn gevestigd met veelal onderdelen van textielmachines die, in het verre verleden, over de hele wereld zijn verscheept. De firma heeft een eigen ketelhuis met stoomketel en dus ook een eigen schoorsteenpijp. In dit ketelhuis breng ik ook menig uurtje door. De werkzaamheden variëren dan van filters spoelen tot stoomveiligheden testen. Als de stoomketel voor de keuring moet is daar ook aardig wat sleutelwerk te doen. Het is ook de tijd dat mensen uit Italië en Spanje op de Nederlandse arbeidsmarkt al volop aan het werk zijn, zo ook in de instrumentendienst. Mooi om je culinaire en taalkennis wat uit te breiden. Als een Spaanse collega, tussen de middag, een houten kistje pakt, er een kleedje op gladstrijkt en dit vervolgend bedekt met stokbrood, salami, kaas en wat zuidvruchten, sta ik met open mond toe te kijken. Voordat ik van verbazing ben bekomen wordt ik uitgenodigd om ook een stukje salami te proberen. Dit is mijn eerste kennismaking met de Zuid-Europese keuken.

Ook door het volgen van een vakopleiding, samen met een aantal leeftijdgenoten uit de instrumentendienst, raak ik goed ingewerkt in de meet & regeltechniek. Via advertenties in regionale en landelijke dagbladen wordt er regelmatig technisch personeel gevraagd voor uitbreiding van de instrumentendienst. Het werkgebied is dan meestal de Shell in Rotterdam of de gas en oliewinning in Groningen. Terwijl het, eind zestigerjaren, bij de instrumentendienst steeds beten gaat, kamt de machinefabriek, steeds vaker, met een tekort aan orders. September 1971 vraagt het bedrijf, met 340 personeelsleden, surséance van betaling aan. Uiteindelijk valt het doek voor de machinefabriek. De Instrumentendienst wordt overgenomen door de firma Vonk N.V. uit Coevorden. In een brief aan het personeel van de instrumentendienst, bedankt de directie voor het geduld en vertrouwen dat is getoond. De instrumentendienst verhuist naar de Josinkstraat, nabij het havengebied te Enschede.

Bronnen:

Stadsarchief Enschede
Wikipedia
KLM Aerocarto
Dagblad Tubantia;
15-09-1906 - Bio John Tattersall.
11-01-1888 - Stoomketel Schoorsteenpijp.
08-07-1891 - Inrichten badinrichting.
10-10-1891 - Aanbesteding waterleiding.
26-04-1893 - Aanbesteding magazijn.
24-06-1896 - Uitbreiding kantoren, Smederij en ijzergieterij.
14-03-1900 - Verticale stoommachine.
26-07-1905 - Aanbesteding bouw ketelhuis, kopergieterij en vergroten magazijn en koperdraaierij.
23-11-1905 - Transport stoomketel – Tubantia.
16-05-1908 - Naamloze Vennootschap – Tubantia.

Twentsch Dagblad Tubantia
01-12-1915 - uitbreiding van de ijzervormerij en ijzergieterij.

Twentsch dagblad Tubantia en Enschedesche Courant
21-04-1921 - gedonder over hoge bothofstraat.
03-11-1922 - Hoge Bothofstraar aanleg .
15-12-1923 - Nog geen oplossing
21-12-1927 - overeenkomst.
21-11-1931 - Werktijdverkorting.

Twentsch dagblad Tubantia.
11-08-1951 - Geschiedenis

Reacties

Jan Talman

04-04-18 22:54:31

Is er iemand die weet wanneer de bedrijfshallen zijn gebouwd op het voormalige Sebastopol terrein! Tot 1972 waren daarin de plaatwerkerij, smederij en verspanende technieken ondergebracht.

Login om te reageren
slider

LOGIN



Wachtwoord vergeten?
registreren

REGISTREREN


terug