Resultaten

Reacties

overige categorieën

Details

Omstreeks:

1000

Adres:

Bijdrage:

Administrator
08-09-15 11:13

Gewijzigd:

Marijn Smeehuijzen
01-07-16 16:05


Zoekwoorden:
Marken

Marken

1000

794 x bekeken

Voorbeeld van een loake-steen bij Usselo, een kaart van Enschede met duidelijk zichtbaar het wigbold en een overzicht van Esmarke en haar omliggende marken.

Bron: Stadsarchief Enschede

Het verhaal achter deze foto

De eerste vermelding van het woord marke in oorkondes stamt van voor het jaar 1000. Het wordt ook nu nog gebruikt als naam voor scholen, bedrijven, wijken etc. Maar wat is (of was) een marke?

Grensmarkering

Aan het begin van de Middeleeuwen bestond Twente grotendeels uit ‘woeste gronden’ waar groepjes boerenfamilies gebruik van maakten. Er werden essen opgeworpen, hout gekapt, veen gestoken en vee gehouden. Om dit gezamenlijk gebruik veilig te stellen van ontginningen werd het markenstelsel opgericht. Beslissingen over de gemeenschappelijke woeste gronden werden genomen door het markebestuur, een gemeenschap van boeren die bestond uit afgevaardigden van de buurtschappen en hoven die in het markegebied lagen. Waar de marken niet gescheiden waren door natuurlijke grenzen zoals beekjes, veen en moerassen, werden grensstenen geplaatst. De zogeheten loake-stenen.

Gebruik

Aanvankelijk gold het ‘markegericht’ enkel voor gebruik van de woeste gronden. Voor het laten grazen van vee, houtkap en het steken van heideplaggen moest allen toestemming verleend zijn door de markerichter (die meerdere marken onder zich had) en het gekozen markebestuur. Door de eeuwen heen breidde hun invloed zich uit naar andere openbare voorzieningen, zoals de oprichting van scholen.

Ontstaan van de stad

Bekend is dat hier in de vroege middeleeuwen een nederzetting genaamd Anescede of Enscede was. Deze bestond uit een aantal boerenerven, een parochiekerk, een markt en een adellijke woning. Tezamen met de woeste gronden en essen hier omheen vormden zij de Grote Boermarke, later de Esmarke genoemd. Zoals gewoon in die tijd was het kerkleven nauw verbonden met de rechtsgang en andere aspecten van de samenleving. Het kerkelijke gemeentegebied (de parochie) omvatte doorgaans hetzelfde gebied als dat van de markerichter. In 1321 kocht de bisschop van Utrecht een stuk land op waaraan het markerichterschap was verbonden. Bisschop Jan van Diest werd zo de markerichter van de Esmarke en vier van haar buurtmarken; Lonneker, Groot Driene, Twekkelo en Usselo.
In 1325 verleende de bisschop van Utrecht Enschede haar stadsrechten. Hierdoor werd de positie van Enschedese burgers binnen het stedelijk gebied (het wigbold) zeer versterkt. Haar rechtsspraak was nu in naam van de bisschop, er mochten jaarmarkten gehouden worden en er werden twee grachten uitgegraven als stadsversterkingen.

Einde van de marke

Het markenstelsel in Twente heeft eeuwenlang bestaan, onder Nederlands, Duits, Frans en Spaans bestuur. Af en toe werd flink gesteggeld over waar de grenzen lagen en wanneer vee de onzichtbare markegrenzen overtreden zou hebben. Vee dat aan de verkeerde kant van de grensstenen graasde, werd gevangen en tegen betaling van een boete weer vrijgegeven.
In de 19e eeuw was er de gedachtegang dat de woeste gronden beter bebouwd konden worden om de bevolking van meer voedsel te voorzien. Bij koninklijk besluit werden de Twentse marken opgeheven. Er was een verdeling van grond over de boeren en het gemeentestelsel werd ingevoerd. Welgestelde textielfabrikanten maakten gebruik van het besluit om land aan te kopen. Veel straten, landgoederen en aangelegde bossen stammen dan ook uit deze tijd.

De huidige situatie

Stad Enschede was nu haar eigen gemeente, en de omliggende markegebieden werden grotendeels samengevoegd tot gemeente Lonneker (een deel van Driene werd later overgedragen aan gemeente Hengelo). In 1934 werd gemeente Lonneker officieel samengevoegd met Enschede.

Al zijn de marken nu juridisch gezien verleden, ze laten wel degelijk hun sporen na in het landschap en in de cultuur van Enschede en omgeving. Namen van onder meer wijken, scholen en straten geven weer waar vroeger de gebieden en grenzen lagen van het Twents boerenverleden. Zo zijn de onzichtbare markeringen van destijds zichtbaar in onze huidige samenleving.


Tekst: Marijn Smeehuijzen
Geraadpleegde Bronnen:
Fortuin, A. (2003). Viermarkenweg. n Sliepsteen, nr. 76
Kok, H.L. (1999). Het oude kerkhof te Enschede – een gerechtplaats? n Sliepsteen, nr. 59
Kokhuis, G.J.I. (1984). Historie van Enschede. Hengelo: Twents-Gelderse Uitgeverij Witkam bv
Olde Meierink, B. & Van der Wielen, K. (1993). Duizend jaar Twente, de Twentenaren en hun landschap. Ach Lieve Tijd, nr. 10
Wiefker, J. (1985). Geschil marken Lonneker en Deurningen bijgelegd. n Sliepsteen, nr. 3
http://www.enschede-stad.nl/geschiedenis.htm
Stadsarchief Enschede

Reacties

Er zijn nog geen reacties
Login om te reageren
slider

LOGIN



Wachtwoord vergeten?
registreren

REGISTREREN


terug